تبلیغات
تهران کوفه - دین و دنیای جدید






























تهران کوفه

مقدمه:

 دین اسلام برای تدبیر جامعه بشری آمده است و از طرفی دیگر در دنیای جدید پدیده های متنوعی ظهور می کند که هر کدام به سهم خود بر نحوه زیست و زندگی انسانها تأثیر می گذارند. دراین وضعیت ممکن است درذهن جوان کنجکاو مسلمان این سوال جریان پیدا کند که  نسبت دین او با دنیای جدید چیست؟ البته این سؤ ال بسیار کلی و مبهم است و برای آنکه پاسخ خود را بیابد چاره ای جز این نیست که در مرحله اول مولفه ها و ابعاد و ارکان دنیای جدید را یکایک تفکیک کنیم و نسبت هر یک را با دین ارزیابی نماییم و در مرحله بعد پس از جمع بندی این ارزیابیها به آن پرسش مهم پاسخ دهیم. اما ابتدا لازم است مقدمه بحث را با طرح چند سوال اینگونه آغاز کنیم:

1- میزان دخالت دین در سعادتمندشدن‌ جامعه بشری چقدر است؟

2- آیا  تکنولوژی مورد تائید دین است؟

3- نقش دین در ترغیب به بهره وری از مواهب طبیعی چیست؟

 مکتب هایی که خطوط  بایستگی و شایستگی  جامعه  انسانی  را چه  در قلمرو زندگی این جهانی  و چه در حیات جاودانی ترسیم می نمایند، خطوط کلی خواهد بود نه ورود درمسائل جزئی. اما شناخت آن خطوط  کلی و قرارگرفتن در جریان جزئیات و تطبیق کلیات بر آنها، به عهده خود مردم است و بهمین دلیل می گوییم: مکتب اسلام دو جنبه دارد

الف: جنبه پیشروی ب: جنبه پیروی.

لذا همه آموزه های دین  مربوط به نیازهای ثابت مادی و معنوی انسانها است، مکتب اسلام با جنبه پیشروی، انسانها را روبه کمال تشویق می کند و اما در جزئیات و موضوعات و انتخاب طرق زندگی [مادامیکه مخالف عقل و مقررات ثابت شده اسلامی نباشد] مکتب اسلام خواسته های معقول مردم را امضا نموده و به اصطلاح رویکرد پیروی دارد و شاید به همین علت است که اسلام تازگی و سازندگی خود را در ذات خود دارد و در نتیجه جاودانگی مقتضای ذات آن است.

 اگر فرد یا جامعه ای به علل مختلف  فاقد استعداد لازم باشد، دراین صورت هیچ خللی بر کمال دین  وارد نمی آورد.

البته جامعه  بشری ممکن است بدون شریعت اسلامی نیز برقرار باشد. اما بر اساس مبانی دینی معتقدیم نیاز انسان [به جهت استعدادهای بسیار متنوعی که دارد] به هدایت فکری از طریق خالق هستی ضرورتی غیر قابل انکاراست.

زیرا هدف حیات انسان منحصر در زوایای حیوانی نیست.

هنگامی که زندگی اجتماعی برای او ضروری شد؛ زمانی محتوایی این زندگی مستند به سیاست عقلی است و گاهی مستند به شریعت الهی است اما هنگامی که آن مستند به سیاست عقلی است، منافعش تنها در دنیا، حاصل می گردد. بنابراین، قوانین شریعت اسلامی مجموعه ای از احکام شرعی و آداب اخلاقی و قوانین طبیعی است که مراعات آن دنیای جدیدی را پیشروی انسان باز می کند، در نتیجه زندگی بر مبنای دین از زندگی بر مبنای تعقل محض [اگر امکان پذیر باشد]، کاملتر و جامعتر خواهد بود. جامعیت  زندگی دینی از آن جهت است که‌ سعادت هر دو جهان را تامین می کند. اما زندگی بر مبنای سیاست غیردینی این فرجام اندیشی را ندارد.

 

 منظوراز «تکنولوژی دینی» چیست؟

 در آن هنگام که نیازهای اساسی جامعه بشری شکل می گیرد، موجب‌ ابداع و ابتکار صنعتی می شود تا  نیازهای خودرا مرتفع نماید، قرآن نیز تاکید کرده است «و اعدوا لهم مااستطعتم من قوة» (و هر چه می توانید قوای خود را برای دفاع از حیات و شرف و کرامت خود در برابر دشمن آماده کنید.) انفال/60.

در گذشته عده ای ساده لوح می کوشیدند اصول همه ابتکارات و تکنولوژیهایی که بشر به آنها دست یافته است، از قرآن و احادیث استخراج نمایند و این یک کار بیهوده ای بود، زیرا وظیفه مستقیم مکاتب آسمانی و منابع معارف دینی این نیست که برای بشریت ،علوم ریاضی، فیزیکی، شیمی، گیاه شناسی، زمین شناسی را با تمامی مسائل و قوانین آنها تعلیم بدهند، آنچه که وظیفه دین است، تعلیم بشریت در عرصه «حیات معقول» و آموزش همه نیازهای اصیل وبنیادی او است.  اما کمیت و کیفیت‌ آن ، موکول به حواس، تعقل ، انواع درک ، دریافتهای اکتشافی وانواع تکاپوها است که خداوند این سرمایه رابه بندگان خود عنایت فرموده است.

همانگونه که لزوم و کیفیت آماده کردن وسیله برای کشاورزی، ابزار خاص برای ساختن مسکن و تهیه انواع دواها برای معالجه بیماریها، وظیفه پیامبران و کتب آسمانی نیست، چنانکه بیان طرق به وجود آوردن انواع تکنولوژی ها، ساختن کامپیوترها، تجزیه، تحلیل ذر ات اتمی و غیره...به عهده دین نیست.

پس هر کس که توانایی تهیه و تنظیم علوم وتکنولوژی مزبور را داشته باشد [اعم از دولت , جامعه و فرد] و با این حال اقدام نکند، به لحاظ تفکر دینی مسئول و مجرم محسوب می گردد.

 از این رو وضعیت اقتصادی و معیشتی ثابتی در تمام دوره ها برای انسان نمی توان در نظر گرفت و اسلام نیز بر همین اساس علم اقتصاد ثابتی را برای‌ حیات بشری معرفی نکرده است، اساس هیچ مکتب یا علمی نیز نمی تواند این شیوه را دنبال نماید. زیرا ذات علم متناسب با شرایط  و اوضاع زمان در تغییر و تحول است. در عین حال اسلام از دو جهت بر دانش های مورد نیاز جامعه  نظارت دارد:

الف: به لحاظ  نظام فقهی و حقوقی ب: به حاظ  نظام اخلاقی

و به این جهت سیستم اقتصاد اسلامی مانند فقه و فلسفه اسلامی و سایر دانش ها  باز است. لذا آن علم و دانشی، فرصت ظهور و بروز در جامعه اسلامی می یابد، که خود را با قواعد اخلاقی و فقهی‌ و حقوقی اسلامی هماهنگ کند. با این اوصاف برای دین در برابر دنیای جدید چالشی نخواهیم داشت.

 بعضی از متفکران غربی و پیروان آنان جایگاه دین را  تغییر داده وآن را از همه پدیده ها و شئون حیات مادی و معنوی تفکیک کردند و در حقیقت با این اقدام قهرمانانه!! هویت دین را از موجودیت انسانی جدا کردند و بقول مردان خردمند مغرب زمین، انسان را تا حد دندانه های ماشین ناآگاه پایین آوردند و برای دلخوش داشتن او دست به دامان اپیکوریان شده، با سرخوشی و مستی و تخدیر او را سرگرم نمودند، تا آنجا که بقول مولوی: ذکر و فکر او را به پایین کشاندند. حتی بعضی ها کار را به آنجا رساندند که با کمال وقاحت بگویند: اندیشه یک نوع بیماری است. در حالی که دین به اندیشه و اندیشیدن بهای فراوانی داده است .البته این سلاح مخرب هویت انسانی در کارگاه فکری امثال سارتر تیز می شود که معتقد است: «انسان تاریخ دارد و نهاد ندارد»!

همه آن آیات قرآنی که دستور به مطالعه و بررسی جهان هستی‌ می دهند، برای آن نیست که چند رشته دانش مجرد از عمل و سازندگی را به دست بیاوریم واسم آن را دنیای جدید بنامیم. بلکه در این دنیا باید شخصیت آدمی به ثمر برسد و این به ثمر رسیدن سنتز یا محصولی از علوم و معارف و گسترش «من انسانی» بر جهان عینی است که بدون ساختن جهان برای بهره برداری در حیات معقول امکان پذیر نیست .تلاش مسلمانان برای بدست آوردن بهترین ابزارهای توسعه زندگی ایده آل؛ هیچ تعارضی با اصول اسلامی ندارد.

امام باقر(ع) فرموده: انی لا بغضَ الرجل ان یکون کسلانا عن امر دنیاه و من کسل عن امر دنیا، فهو عن امر آخرته الکسل (الفروع من الکافی، 5/85) (من دشمن می دارم مردی را که در امر زندگی دنیوی افسرده و کسل باشد و هر کس در زندگی دنیوی کسالت داشته باشد آن شخص در امور اخروی کسل تر است).

امروز ما شاهد بروز یک نظام عالی حقوق جهانی بشر از دیدگاه اسلام هستیم که با تکیه به نصوص و قواعد مستند به نصوص الهی و  به جوامع بشری عرضه می شود,  پیشرفت تکاملی بشر نه با گسترش فراگیر تکنولوژی است و نه بواسطه علم برای سلطه گری و نفع گرایی و لذت پرستی، بلکه بوسیله اخلاق والای انسانی است تااز این طریق فرهنگ انسانی را به فرهنگ اسلامی نزدیک سازد.

 

رابطه دین و توسعه:

 می خواهم از نسبت دین اسلام با توسعه به عنوان یکی از مولفه ها و ارکان دنیای جدید بحث کنم تا نتایج شفاف تری از موضوع ارائه شود.

 واژه «توسعه» که معادل آن در زبان انگلیسی (Development) است، یک واژه کامل گمراه کننده و فریبنده است. در واقع مفاد این مفهوم حکایت از یک نوع وسعت یافتن در سطح می کند و به همین جهت هیچ دلالتی بر وسعت یافتن در «عمق» و به عبارت دقیقتر رشد خودجوش و درونی یک جامعه ندارد. این دام و سرابی که از آن با عنوان توسعه یاد می شود، کامل متناسب است با برخی از روشهایی که به آراستگی ظاهر و تخریب باطن یک جامعه منجر می شود. معمول در کشورهای جهان سوم، بعد از تغییر گروه «مرجع» و نفی «سنت و هویت خود»، اهداف توسعه مطرح می شود و همین اهداف به افراد کم تجربه که نسبت به غربی ها احساس حقارت می کنند تلقین و از طریق آنها در برنامه ریزی کشورها برای تعیین سطح توسعه تدوین می گردد. مثل کسانی چون دانیل لرنر در تعیین ضوابط توسعه جوامع به معیارهای «کمی» ذیل اشاره می کنند. -1 میزان گسترش شهرها، -2 میزان باسوادی، -3 استفاده از وسایل ارتباط جمعی مانند، روزنامه و کتاب و تلویزیون ورادیو، -4 میزان مشارکت در انتخابات. البته گو اینکه برخی از این ضابطه ها در شرایطی خاص، گویای اطلاعات مفیدی برای بخشی از جامعه می توانند با شند، اما قطع این ضوابط به هیچ وجه برای سنجش میزان پیشرفت و رشد و تعالی حقیقی یک جامعه حتی در کمترین حد نیز کافی نیستند. از این نکته نیز غافل نباشیم که در مورد مفهوم و محتوای واژه پیشرفت (Development)(که در جامعه ما از آن به توسعه تعبیرمی شود) هیچ اتفاق نظری حتی در محافل علمی به اصطلاح دنیای جدید (اروپا و آمریکا) وجود ندارد. هنوز معلوم نیست مراد از رشد و توسعه، رشد تکنیکی است یا رشد معنوی یا رشد بیولوژیکی یا رشد سیاسی و یا ترکیبی از اینها. اما اگر ما معیارهای پیشرفت و رشد یک نظام اجتماعی را عبارت از، امکان ارضائ نیازهای اساسی، کاهش پیچیدگی اجتماعی، نظم اجتماعی، کمک به هم نوع، توافق و وحدت ارزشی، انسجام اجتماعی (صرف نظر از نابرابریهای اجتماعی) بدانیم.

به نظر می رسد هیچیک از معرفهای کمی که اشخاصی چون آقای دانیل لرنر مطرح می کردند، در ارزیابی این مقولات اساسی ، کامیاب و موفق نخواهند بود. آن توسعه ایده آلی که ما باید به دنبال آن باشیم نوعی توسعه در عمق و به تعبیر قرآن، رشد و تعالی یافتن است. توسعه ایده آل توسعه و پیشرفتی است که درآن سطح تفکر و فرهنگ افراد بیشتر از سطح بهره وری از ابزارشان است اما توسعه در مصداق امروزی اش بگونه ای است که سطح دارایی ابزاری افراد بسیار بسیار بالاتر از سطح دارایی فکری و فرهنگی آنها است، در نتیجه همه چیز برای چنین افراد و جوامع تبدیل به ابزار می شود فعالیتهای ابزاری تبدیل به هدف می گردد.   متاسفانه آنچه که توسط غربیها - مراد سرمایه داران غربی است به عنوان الگوهای توسعه به کشورهای جهان سوم القأ می شود، همان بُعد مادی و ارزشهای مادی توسعه است.که رویکرد صرف «مصرف کننده» دارد؛ مصرف کننده فرهنگ غرب، تکنولوژی غرب، سیاست غرب، تفکر غرب و دیگر شئون زندگی سرمایه داری و صنعتی غربی. ممکن است دین با چنین رویکردی چالش داشته باشد.

اگر دنیای جدید را به معنایی توسعه یافتگی بدانیم در این صورت دین اسلام نه نتها مخالف توسعه درعمق نیست بلکه به بخش دوم آن ( توسعه در سطح ) نیز ساختارو مدل می دهد.لذا پاردوکسی مشاهده نمی شود, تا بین دین ودنیای جدید عدم سازگاری حاکم گردد.

به نظر نگارنده نه تنها دین از یک ساختار و نظام درونی مستحکمی برخوردار است بلکه این دنیای جدید است که در مواقع متعدد از درون گرفتار نقاط کور و ابهام های فراوان در عرصه های مختلف است. در چنین دنیای جدیدی حرکت در چارچوب سیاست دین؛ راهبردی است که حتی مورد توصیه عقلانیت جامعه بشری نیز قرار می گیرد.

 

 منابع  برای مطالعه بیشتر:

1-مقدمه ای بر جهان بینی اسلامی،جعفر سبحانی.

2- توسعه و مبانی تمدن غرب، شهید سید مرتضی آوینی

3-تعامل های دین و دولت - علیرضا شجاعی زند.

4-قبسات ,ش,  1, 4 ,5,7.

5-توسعه و تضاد, رفیع پور.

6-مجموعه مقالات دین و مدرنیته.

7-اصول وفروع کافی،ج،5،ص،85.


نوشته شده در دوشنبه 12 تیر 1391 ساعت 02:13 ق.ظ توسط علی اكبر سیاح نظرات |


Design By : Pichak